Tháng Bảy, khi cái lạnh miền nam bán cầu vẫn còn vương vấn, tôi nhớ về chuyến đi đến Eastern Cape, Nam Phi, một vùng đất như chạm vào trời xanh với những ngọn đồi ngút ngàn. Cảnh sắc nơi đây đẹp đến nao lòng, một vẻ đẹp hoang sơ mà ẩn chứa biết bao câu chuyện. Và ở chính nơi ấy, tôi đã được nghe về Ulwaluko – một nghi lễ thiêng liêng, cổ xưa mà lòng mình cứ mãi trăn trở mỗi khi nghĩ về.
Ulwaluko không chỉ là một nghi thức trưởng thành thông thường; nó là cánh cửa đưa những thiếu niên Xhosa bước vào thế giới người đàn ông thực thụ. Một dấu mốc quan trọng, một khát khao cháy bỏng để được cộng đồng công nhận, được tôn trọng. Tôi còn nhớ khi trò chuyện với một người dân bản địa, anh ấy nói rằng nếu không trải qua nghi lễ này, một chàng trai có thể bị gạt ra lề xã hội, không được phép tham gia vào những cuộc họp bộ tộc, thậm chí là gặp khó khăn trong hôn nhân. Một truyền thống đã sống suốt nhiều thế kỷ, thấm đẫm trong văn hóa của khoảng 10 triệu người Xhosa ở vùng đất này.
Thế nhưng, đằng sau bức màn thiêng liêng ấy, tôi lại nghe được những câu chuyện nhuốm màu bi kịch, mà mỗi khi nhắc đến, lòng tôi lại quặn thắt. Gần đây nhất, vào cuối tháng Bảy, Eastern Cape lại rúng động khi 39 thiếu niên đã vĩnh viễn không thể trở về sau nghi lễ. Con số này, dù đã giảm so với những giai đoạn trước trong năm 2024, vẫn là một lời cảnh tỉnh nhức nhối. Nhìn rộng hơn trong 5 năm qua, đã có tới 361 sinh mạng trẻ đã ra đi vì nghi thức này. Thật xót xa biết bao khi nghĩ về những gia đình mất đi con em mình vì một truyền thống thiêng liêng.
Những cái chết thương tâm ấy thường xuất phát từ những biến chứng nghiêm trọng. Những người được gọi là “thầy thuốc” của bộ lạc, đáng buồn thay, lại thiếu kỹ năng chuyên môn, và họ dùng những dụng cụ thô sơ, không hề được khử trùng – nào là giáo cũ, nào là dao lam… để thực hiện thủ thuật cắt bao quy đầu. Hoại tử mô, nhiễm trùng máu và mất nước nghiêm trọng là những kẻ thù giấu mặt đã cướp đi bao sinh mạng. Có những em dù may mắn sống sót cũng phải mang di chứng suốt đời, thậm chí phải cắt bỏ bộ phận sinh dục. Thật khó hình dung nổi nỗi đau và sự mất mát mà các em và gia đình phải gánh chịu. Nó vượt quá sức tưởng tượng của một người ngoài cuộc như tôi.
Nghi lễ thường diễn ra bí mật trong những túp lều dựng riêng biệt, nơi chỉ có các bô lão và những thiếu niên tham gia được phép vào. Sự bí ẩn này đôi khi lại trở thành vỏ bọc cho những điều kinh hoàng. Tôi nghe nói, có những báo cáo về việc một số em nếu bỏ cuộc giữa chừng đã bị dìm nước hoặc đánh chết. Còn có cả những kẻ lợi dụng, ép buộc các bé trai mới 12 tuổi tham gia rồi đòi tiền chuộc gia đình. Nghe thật rợn người phải không? Một nghi lễ thiêng liêng lại bị biến tướng đến vậy.
Dù biết bao lời kêu gọi cấm hoàn toàn nghi lễ này, nhiều người Xhosa vẫn tin rằng đây là một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa của họ. Tôi hiểu cảm giác muốn giữ gìn truyền thống. Chính phủ Nam Phi đã không ngừng nỗ lực ban hành luật, yêu cầu “thầy thuốc” phải có chứng chỉ hành nghề, và cảnh sát có quyền đóng cửa các cơ sở vi phạm. Bộ trưởng Bộ Quản trị & Truyền thống từng đặt mục tiêu không có ca tử vong nào tại các trường hợp pháp trong năm nay và cam kết đóng cửa các khu vực trái phép. Tù trưởng Sipho Mahlangu cũng chỉ ra rằng 80% các ca tử vong xảy ra ở những cơ sở trái phép, và mất nước nghiêm trọng do bị cấm uống nước là nguyên nhân hàng đầu.
Thế nhưng, mỗi năm vẫn có hàng chục nghìn thiếu niên dấn thân vào Ulwaluko, bất chấp những rủi ro đang chực chờ. Tôi còn nhớ câu chuyện của Scotty Dawka, một chàng trai 19 tuổi, đã quyết định tham gia dù từng chứng kiến những câu chuyện đau lòng trên truyền hình. “Tôi rất sợ, nhưng trong làng, nhiều đàn anh đã trải qua nghi lễ này. Tôi muốn giống họ, được các bô lão coi trọng như một người đàn ông”, anh chia sẻ. “Quá trình trưởng thành rất đau đớn, tôi có lúc bị ốm nhưng được chữa trị và đã sống sót.” Lời nói ấy cho thấy sức nặng của truyền thống và mong muốn được chấp nhận trong cộng đồng lớn đến nhường nào. Nó không chỉ là một nghi lễ, mà là một hành trình tìm kiếm bản thân, tìm kiếm vị trí trong xã hội.
Khi mùa lễ trưởng thành năm nay khởi động, Bộ trưởng Velenkosini Hlabisi đã nhấn mạnh: “Tất cả cơ sở thực hiện nghi lễ trưởng thành đều phải chịu trách nhiệm. Chúng ta không thể chấp nhận thêm ca tử vong nào nữa. Chúng ta nợ những người trẻ và gia đình họ một nghi lễ an toàn, trang nghiêm và được tôn trọng.” Lời cam kết ấy nghe thật trăn trở, và tôi cũng hy vọng rằng, trong tương lai, Ulwaluko sẽ chỉ còn là một nghi lễ trưởng thành an toàn, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, chứ không còn là nỗi ám ảnh, không còn là những giọt nước mắt và sự mất mát. Để mỗi chàng trai khi bước qua ngưỡng cửa này đều có thể tự hào vươn vai đứng thẳng, chứ không phải mang theo những vết sẹo không lành. 🌸